نام خانوادگی،رمز گشایی از هویت مذهبی و تاریخی ایرانیان

نام خانوادگی؛ رمزگشایی از هویت مذهبی و تاریخی ایرانیان

آیا پنج نفر در هر منطقه، هنگام ثبت نام خانوادگی، گذشته مذهبی، قومی و شغلی مردم را به نسل‌های آینده منتقل کردند؟

نام خانوادگی ما فقط یک عنوان در شناسنامه نیست؛ شاید سندی باشد که بیش از یک قرن پیش، بخشی از هویت نیاکانمان را برای آیندگان ثبت کرده است.
وقتی به نام‌های خانوادگی ایرانیان نگاه می‌کنیم، با مجموعه‌ای از واژه‌ها روبه‌رو می‌شویم که در نگاه نخست شاید تفاوت چندانی با یکدیگر نداشته باشند؛ اما با اندکی دقت، نشانه‌هایی از مذهب، پیشینه قومی، حرفه، مهاجرت و حتی شاخه‌های اعتقادی خانواده‌ها در آن‌ها دیده می‌شود.
این موضوع پرسشی جالب و کمتر بررسی‌شده را پیش روی ما قرار می‌دهد: آیا انتخاب نام خانوادگی در ایران، تنها اقدامی اداری برای شناسایی افراد بود یا در این فرایند، گذشته و هویت اجتماعی و مذهبی اشخاص نیز مورد توجه قرار می‌گرفت؟

آغاز یک تحول در تاریخ هویت ایرانیان

با تصویب قانون در مشروطیت و ثبت هویت در ایران در سال ۱۳۰۴ سجل احوال شکل رسمی‌تری پیدا کرد. از آن پس، مردم می‌بایست علاوه بر نام شخصی، نام خانوادگی نیز داشته باشند.
اما اجرای این تحول در سراسر کشور به یک شکل نبود.
در روایت‌ها و اطلاعات تاریخی مورد بررسی این پژوهش، از تعیین گروه‌هایی پنج‌نفره در مناطق مختلف برای سامان‌دهی این فرایند سخن گفته می‌شود؛ گروه‌هایی که بنا بر این روایت، در تعیین نام خانوادگی، پیشینه افراد، مذهب، حرفه و موقعیت اجتماعی خانواده‌ها را مورد توجه قرار می‌دادند.
اگر این سازوکار با اسناد اداری و آرشیوی تأیید شود، با یکی از جالب‌ترین بخش‌های تاریخ ثبت احوال ایران روبه‌رو خواهیم شد: ثبت نشانه‌های هویتی جامعه در قالب نام خانوادگی.

مذهب؛ یکی از نشانه‌های هویت در نام خانوادگی

در میان نام‌های خانوادگی ایرانی، گروهی از نام‌ها با مفاهیم و سنت‌های مذهبی ارتباط دارند.
در خانواده‌های شیعه دوازده‌امامی، نام‌هایی مانند اللهی، حفیظ‌اللهی، عین‌اللهی،عابدی، عبادی و عابدینی دیده می‌شود. این نام‌ها از نظر معنا و ساختار، با مفاهیم الهی و عبادی پیوند دارند.
در میان نام‌هایی که با تاریخ تشیع اسماعیلی و شاخه‌های مختلف آن قابل بررسی‌اند، نام‌هایی مانند اسماعیلی، زیدی و علوی نیز وجود دارند.
در جامعه اهل سنت نیز نام‌هایی مانند شافعی، حنفی و حنبلی،محمدی،خانقاه یادآور مکاتب فقهی شناخته‌شده این مذهب هستند.
این نام‌ها می‌توانند سرنخ‌هایی از تعلقات مذهبی و تاریخ خانوادگی میباشند

یهودیان ایران؛ جایی که نام خانوادگی به یک سند تاریخی تبدیل می‌شود

یهودیان: ترکیب کتاب مقدس و پسوندهای فارسی

یهودیان ایران در انتخاب نام خانوادگی، راهی نسبتاً آگاهانه را در پیش گرفتند: حفظ هویت دینی در قالبی فارسی. بسیاری از نام‌های خانوادگی یهودیان از ترکیب یک نام عبری/کتاب مقدس با پسوندهای رایج فارسی ساخته شده‌اند. پسوندهایی مانند «پور» (پسرِ)، «زاده» (زاده/فرزندِ)، «نیا» (منسوب به) و «یان» (خاندان) در نام‌هایی مثل «داویدپور» یا «اسحاق‌زاده» دیده می‌شود.

در کنار این الگو، نام‌های شغلی نیز بسیار رایج بود، به‌ویژه با پسوند ترکی «-چی» که نشان‌دهنده تأثیر تجارت با امپراتوری عثمانی است: ساعت‌چی، طلاچی، نقره‌چی، فرش‌چی و قلم‌چی. همچنین برخی یهودیان از نام‌های اسلامی برای مفاهیم یهودی استفاده می‌کردند؛ مثلاً «سید» را برای «کوهن» (کاهن) یا «حاجی» را برای کسی که به زیارت اورشلیم رفته بود به کار می‌بردند. این نشان می‌دهد که نام خانوادگی یهودیان می‌تواند هم نشانه دین باشد و هم نشانه تعامل با محیط.

مسیحیان (ارمنی و آشوری): پسوند قومی به‌عنوان پرچم هویت

در میان مسیحیان ایران، ارمنیان بزرگ‌ترین گروه‌اند و بارزترین نشانه نام خانوادگی‌شان، پسوند «-یان» (و گاه «-یانس») است. نام‌هایی مانند هاکوپیان، توماسیان، ارکیان و سرکیسیان هم ریشه ارمنی دارند و هم اغلب به یک نام مقدس مسیحی یا یک لقب مذهبی پیوند می‌خورند (مثلاً «سرکیسیان» از «سرکیس» قدیس). این پسوند، عملاً به نشانگر قومیتی تبدیل شده است: شنونده ایرانی با دیدن «-یان» بلافاصله احتمال ارمنی‌بودن را می‌دهد.

در میان آشوریان، الگو کمی متفاوت است. نام‌هایی مانند «بت-داوید» یا «عیسایی» وجود دارد که «بت» در آشوری به معنای «خانه/خاندان» است و ترکیب آن با نام‌های کتاب مقدس، نسب خانوادگی را نشان می‌دهد. اما آشوریان به دلیل پراکندگی و تعداد کمتر، الگوی نام‌گذاری یکدستِ «-یان» را ندارند و نام‌هایشان بیشتر شخصی و خانوادگی است تا نشانه‌ای نظام‌مند از دین.

شاید جذاب‌ترین بخش این پژوهش، بررسی نام خانوادگی خانواده‌های یهودی ایران باشد.
در میان نام‌هایی که برای این تحقیق گردآوری شده‌اند، نام‌هایی مانند خلیلی، ابراهیمی، شعیبی، عطاریان، عطاری، دانیالی، سفاردی، حریری،حکاک، موسوی، اشکی، صفایی، داوودی، کرباسچی و حریرچیان دیده می‌شود.
اما اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که به تفاوت‌های درون جامعه یهودی توجه کنیم.
در روایت‌ها و یافته‌های اولیه این تحقیق، این احتمال مطرح شده است که هنگام تعیین نام خانوادگی، تنها یهودی بودن افراد مورد توجه نبوده، بلکه شاخه مذهبی، پیشینه جغرافیایی و خاستگاه خانوادگی آنان نیز اهمیت داشته است.
برای نمونه، در اطلاعاتی که در این پژوهش مطرح شده، نام شعیبی به برخی خانواده‌های یهودی ارتدکس نسبت داده شده است. همچنین حکاک به‌عنوان نامی مرتبط با برخی خانواده‌های یهودی مهاجر از اروپا و اشک‌بوس به‌عنوان نامی مرتبط با خانواده‌های اشکی مطرح شده است.
این نمونه‌ها می‌توانند نشان دهند که در برخی موارد، نام‌گذاری فراتر از یک انتخاب ساده اداری بوده و به شناخت جزئیات پیشینه خانوادگی توجه شده است.
در همین زمینه، پژوهش‌های مربوط به نام‌های خانوادگی یهودیان ایران نشان می‌دهند که بخشی از این نام‌ها از نام‌های عبری نیاکان، بخشی از مشاغل و بخشی دیگر از سنت‌های مذهبی و محل سکونت گرفته شده‌اند.
برای مثال، نام‌هایی مانند داوودیان و ابراهیمیان پیوندی با نام‌های کتاب مقدس دارند و نام‌هایی مانند صرافیان و حکیم ریشه شغلی دارند.
این تنوع، جامعه یهودیان ایران را به یکی از نمونه‌های مهم برای مطالعه رابطه میان نام خانوادگی، مذهب و تاریخ اجتماعی تبدیل می‌کند.

زرتشتیان؛ حفظ نشانه‌های ایران باستان

در بررسی نام خانوادگی زرتشتیان نیز با نشانه‌هایی از فرهنگ و میراث ایران باستان روبه‌رو می‌شویم.
نام‌هایی مانند آذرباد و ایزدی از جمله نمونه‌هایی هستند که در این تحقیق مطرح شده‌اند.
آذرباد از نظر ریشه تاریخی و زبانی، پیوندی با فرهنگ ایران باستان دارد و بررسی آن می‌تواند به شناخت سنت نام‌گذاری در میان خانواده‌های زرتشتی کمک کند.

مهاجرت و پیشینه خانوادگی

ایران در طول تاریخ، میزبان مهاجرانی از مناطق مختلف جهان بوده است. مهاجران شبه‌قاره هند نیز در شکل‌گیری بخشی از خانواده‌های ایرانی نقش داشته‌اند.
در این پژوهش، نام‌هایی مانند موسوی و سرمدی در ارتباط با برخی خانواده‌های دارای پیشینه مهاجرت هندی مطرح شده‌اند.
این موضوع نیز اهمیت دارد؛ زیرا نام خانوادگی ممکن است نشانه‌ای از ارتباطات تاریخی، مسیر مهاجرت و پیوندهای خانوادگی باشد.

آیا نام خانوادگی، پیام نیاکان به آیندگان است؟

اکنون می‌توان به پرسش اصلی بازگشت.
آیا ممکن است نام‌هایی که بیش از یک قرن پیش در شناسنامه‌های ایرانیان ثبت شدند، حامل اطلاعاتی درباره هویت مذهبی، قومی، اجتماعی و شغلی نیاکان باشند؟
به نظر می‌رسد این فرضیه ارزش بررسی جدی دارد.
اگر در فرایند نام‌گذاری، مأموران یا گروه‌های مسئول محلی با شناخت پیشینه افراد، نام‌هایی متناسب با مذهب، حرفه، خاستگاه و سابقه خانوادگی آنان تعیین کرده باشند، نام خانوادگی می‌تواند به یکی از منابع ارزشمند تاریخ اجتماعی ایران تبدیل شود.
در چنین صورتی، هر نام خانوادگی فقط یک شناسه اداری نیست؛ بلکه سرنخی از زندگی کسانی است که پیش از ما زیسته‌اند.
شاید نیاکان ما نمی‌دانستند که نسل‌های بعد روزی درباره ریشه نام‌های خانوادگی‌شان تحقیق خواهند کرد؛ اما نام‌هایی که از آنان به یادگار مانده، اکنون می‌تواند راهی برای شناخت گذشته باشد.
نام خانوادگی، گاهی شناسنامه امروز ما نیست؛ شناسنامه دیروز نیاکان ماست.
شاید وقت آن رسیده باشد که به‌جای عبور ساده از کنار نام‌های خانوادگی، آن‌ها را بخوانیم، ریشه‌هایشان را بشناسیم و از دلشان تاریخ فراموش‌شده جامعه ایرانی را بیرون بکشیم

#بهنام_محترمی#

تن تو

ای تن تو برگ گل تر در نسیم

گرمای تنت، شعلهٔ نرم و قدیم

هر جا که نشیند نفس گرم تو

آرام شود دل، ز جهان بی‌خبر و بی‌گزیر

لب‌های تو شیرین‌تر از جان و عسل

بوسه‌ات نجوای شراب ازل

سینه‌ات پناه دل خستهٔ من

آرامش قلب من، ای جان سخن

#بهنام-محترمی#

پر کاه

اگر گیتی به من بخشند یک‌سر

ز زر تا خاک و از دریا به لشکر

اگر قارون شوم، صد گنج در دست

سلیمان گردم و ملک جهان هست

همه را گر بریزم زیر پا، هیچ

بسنجم با پر کاهی، به یک پیچ

تمام اموال دنیا، ای برادر

نمی‌ارزد به یک پر کاه، دیگر

#بهنام-محترمی#

دو نخل سه سایه

دو نخل، سه سایه

در یزد، در آخرین سال‌های قاجار، دو نخل بود که هیچ‌کدام از دیگری خبر نداشت. یکی در میدان امیرچخماق، سیاه‌پوش و سنگین، که هر عاشورا مردهای محله محمدآباد آن را بر دوش می‌گرفتند و دور میدان می‌گرداندند. دیگری در روستای گوشه خمین، که دارو دسته قلعه زیرش می‌ایستادند.

راوی این قصه، پسرکی یهودی به نام مسیحا بود که در محله یهودیان یزد به دنیا آمده بود. پدرش پارچه‌فروش بود و مادرش از آن زن‌هایی که شب‌ها برای بچه‌ها قصه می‌گفتند. مسیحا تا دوازده‌سالگی فکر می‌کرد آن دو نخل، دو برادرند: یکی در یزد، یکی درگوشه خمین؛ و هر دو از نسل یک شاه هندی.

اما یک روز، مردی از اصفهان به محله آمد. کلاه شاپو داشت و سبیل بلند و کیف چرمی. می‌گفتند فرستادهٔ آلیانس است؛ همان انجمنی که در پاریس تشکیل شده بود تا برای یهودیان مدرسه بسازد. اسمش موسیو کهنکو بود و همسرش معلم زبان فرانسه. مسیحا اولش فکر کرد این مرد همان فرانسوی است که مردم می‌گویند روستاهای غیرمسلمان را تحت سرپرستی گرفته. اما موسیو کهنکو فقط تخته‌سیاه آورد، گچ آورد، کتاب آورد و گفت: بچه‌ها باید بخوانند، حساب کنند، بنویسند و بدانند که فقط یک محله نیستند

مسیحا به مدرسه رفت. آنجا اولین بار شنید که شاه خلیل‌الله و پسرش حسنعلی‌شاه که مردم او را آقاخان محلاتی می‌گفتند، رهبران اسماعیلی بودند. شاه خلیل‌الله دوم را فتحعلی‌شاه قاجار به حکومت یزد فرستاد، اما در نزاعی میان پیروانش و شیعیان کشته شد. پس از او، شاه قاجار برای جبران، حکومت قم و محلات را به پسرش حسنعلی‌شاه سپرد و دختر خود را به عقد او درآورد. آقاخان محلاتی بعدها به هند گریخت و در بمبئی، رهبری گروهی از مسلمانان هندی‌الاصل به نام خواجه را به دست گرفت. خواجه‌ها با آقاخان در تماس بودند و او را نخستین امام خود می‌دانستند.

مسیحا یک شب از مادرش پرسید: پس آن دو نخل چه؟

مادرش لبخند زد و گفت: نخل اول را مردم یزد سال‌هاست می‌گردانند. نخل دوم را دارودسته سالار در گوشه خمین در اواخر قاجاریه ساختند؛ حدود صد و بیست سال پیش. این دو نخل هیچ نسبتی با هم ندارند، اما هر دو یک چیز را می‌فهمند: ریشه باید در خاک باشد، هرچند باد از هر طرف بوزد.

سال‌ها بعد، مسیحا معلم شد. در همان مدرسهٔ آلیانس یزد درس داد. یک بار به خمین رفت و نخل دوم را دید. پیرمردی آنجا نشسته بود و گفت: این نخل را جد ما در اواخر قاجار ساخت. ما اسماعیلی نیستیم، اما شنیده‌ایم که در بمبئی، مردی به نام آقاخان رهبر اسماعیلیان است و پیروانی از خوجه‌ها دارد.

مسیحا زیر لب گفت: پس شایعه درست بود؟

پیرمرد خندید: شایعه هیچ‌وقت درست نیست. فقط گاهی شبیه حقیقت می‌شود. حقیقت این است که ما یک نخل داریم، یزدی‌ها یک نخل دیگر. آقاخان در هند پیروانی دارد، یهودی‌ها در یزد مدرسهٔ فرانسوی دارند. این‌ها به هم مربوط نیستند، اما همه در یک سرزمین زندگی می‌کنند. دلیل نمی‌شود که یکی باشیم. دلیل می‌شود که همدیگر را ببینیم.

مسیحا برگشت به یزد. کنار نخل امیرچخماق ایستاد. باد آمد. برگ‌های نخل تکان خورد. مسیحا یاد حرف مادرش افتاد: ریشه باید در خاک باشد.

از آن روز به بعد، هر وقت کسی در کوچه می‌گفت آن دو نخل را فرزندان شاه خلیل‌الله هندی کاشتند و فرانسوی‌ها صد و بیست سال تاریخ ما را ساختند مسیحا فقط لبخند می‌زد و می‌گفت: داستان خوبی است. اما بگذار من داستان درستش را برایت بگویم: دو نخل داریم، دو شهر، و چند سایه که هر کدام از یک جای دور آمده‌اند.

دو نخل، سه سایه (بخش دوم: قلعهٔ کلاه‌ناپلئونی)

مسیحا حالا بزرگ‌تر شده بود. معلم شده بود و در همان مدرسهٔ آلیانس یزد درس می‌داد. اما حرف‌های پیرمرد خمینی در گوشش مانده بود: حقیقت این است که ما یک نخل داریم، یزدی‌ها یک نخل دیگر..... این‌ها به هم مربوط نیستند، اما همه در یک سرزمین زندگی می‌کنند.

یک تابستان، مسیحا تصمیم گرفت به خمین برود. می‌خواست آن نخل دوم را از نزدیک ببیند و شاید سر از راز آن قلعه‌ای دربیاورد که در کوچه‌بازارها درباره‌اش زمزمه می‌شد.

وقتی به خمین رسید، مردم از قلعهٔ سالار محتشم حرف می‌زدند. می‌گفتند در روستای گوشه، قلعه‌ای ساخته شده که سقفش مثل کلاه ناپلئون است؛ بلند و ایستاده در برابر بادهای تاریخ. می‌گفتند معمارش فرانسوی بوده و می‌گفتند مردی به نام میرزا علی‌خان کمره‌ای، از صاحب‌منصبان لشکری قاجار، به دلیل خدماتش به فرانسه لقب سالار محتشم گرفته و این قلعه را ساخته است.

مسیحا به روستای گوشه رفت. قلعه را دید: عمارتی دوطبقه با ایوان‌های ستون‌دار، ترکیبی از معماری ایرانی و اروپایی. پیرمردی کنار قلعه نشسته بود. مسیحا سلام کرد و پرسید: این قلعه را چه کسی ساخته؟

پیرمرد گفت: «میرزا علی‌خان سالار محتشم. اواخر قاجار. می‌گویند معمارش فرانسوی بود و طرح سقف را از کلاه ناپلئون گرفته بود. بعضی‌ها می‌گویند اینجا پناهگاه مردم بود هنگام هجوم دزدان و اشرار. بعضی‌ها هم می‌گویند پای فرانسوی‌ها و انگلیسی‌ها در میان بود و می‌خواستند از این منطقه سرپرستی کنند.

مسیحا پرسید: کدام‌اش درست است؟

پیرمرد خندید: هر دو کمی. آن روزها دولت مرکزی ضعیف بود. راه‌ها ناامن. اقلیت‌ها — مسیحی، یهودی، آشوری، ارمنی — در گوشه‌گوشهٔ ایران زیر حمایت فرانسه و انگلستان بودند. بعضی‌ها می‌گفتند این قلعه نشانهٔ پناه و امنیت است. بعضی‌ها می‌گفتند نشانهٔ نفوذ بیگانه. حقیقتش این است که قلعه یک سنگ‌بنا بود با چند روایت روی سقفش.

مسیحا به سقف قلعه نگاه کرد. کلاه ناپلئونی، بلند و ایستاده. یاد نخل امیرچخماق افتاد: چوبی، سیاه‌پوش، ایستاده در باد. و یاد نخل خمین: اواخر قاجار، صد و بیست سال قدمت.

پس این هم یک سایهٔ دیگر است،با خودش گفت. نخل یزد، نخل خمین، و قلعهٔ گوشه. هیچ‌کدام یکی نیستند، اما همه در یک سرزمین ایستاده‌اند. یکی با چوب، یکی با سنگ، یکی با کلاهی که از فرنگ آمده.

پیرمرد گفت: تو از کجایی؟

مسیحا گفت: از یزد. یهودی‌ام. در مدرسهٔ آلیانس درس خوانده‌ام.

پیرمرد سرش را تکان داد: آن مدرسه را فرانسوی‌ها ساختند، نه؟

مسیحا گفت: بله. اما من فقط حساب و کتاب و زبان یاد گرفتم. نه سرپرستی، نه قلعه.

پیرمرد خندید: خوب است. آدم باید بداند کدام سایه مال اوست و کدام سایه فقط روی دیوار افتاده.

مسیحا برگشت به یزد. کنار نخل امیرچخماق ایستاد. باد آمد. نخل تکان خورد. مسیحا زیر لب گفت: دو نخل، یک قلعه، سه سایه. هیچ‌کدام یکی نیستند، اما همه زیر یک آسمان ایستاده‌اند.

(بخش سوم:) هفت چادر و یک عشق

در مشیجان، هر هفت چادر یهودی یک مشیگان بود؛ هفت چادر که گرد یک چاه کنده‌شده در خاک خشک حلقه می‌زدند و هر چاه، یک پرچم کوچک داشت. بعضی پرچم‌ها کهنه بود و بعضی تازه‌دوخته. در قلعه امیر مفخم، انگلیسی‌ها نشسته بودند و در قلعه سالار محتشم، فرانسوی‌ها. مردی که کلاه ناپلئونی بر سر داشت و حالا سرپرست روستاهای یهودی‌نشین خمین و واراک بود، از بالای برج قلعه، مشیگان‌ها را مثل مهره‌های شطرنج می‌شمرد.

دختر فرانسوی، ژولیت، در دفترهای قلعه سالار محتشم کار می‌کرد. خانواده‌اش یهودی‌تبار بودند و تازه مسلمان شده بودند؛ اما هنوز در خانه، فتیر شب جمعه را مثل قدیم می‌پختند و نام‌های کهنه را زیر لب می‌خواندند. ژولیت اسم تازه‌اش را دوست داشت، ولی گاهی در آینه به خودش می‌گفت: من هم ژولیت‌ام، هم نه.

پسر هندی، آرون، از خانواده‌ای یهودی از هند بود که با کاروان انگلیسی‌ها به مشیگان رسیده بود. او هم تازه مسلمان شده بود و نام یوسف را برای خودش انتخاب کرده بود، ولی هنوز بوی ادویه‌های هندی و آواز کنیسه‌های بمبئی را در خاطرش داشت. آرون در قلعه امیر مفخم اسب‌ها را تیمار می‌کرد و نامه‌های انگلیسی را از این چادر به آن چادر می‌برد.

اولین بار، کنار چاه مشیگان سوم دیدار کردند. ژولیت آمده بود آب بیاورد و آرون آمده بود اسبی را آب بدهد. هوا خاک‌آلود بود. ژولیت گفت: تو همان پسر هندی‌ای هستی که انگلیسی‌ها اسمش را بلد نیستند. آرون خندید: و تو همان دختر فرانسوی‌ای هستی که فرانسوی‌ها فکر می‌کنند همه‌چیز را بلد است. هر دو خندیدند. بعد سکوت شد. ژولیت پرسید: تو هم تازه مسلمان شده‌ای؟ آرون سر تکان داد: همه می‌گویند تازه. انگار ایمان تاریخ انقضا دارد.

عشقشان نه در قصر شروع شد، نه در کلیسا و نه در کنیسه. در میان هفت چادر شروع شد؛ جایی که بوی فتیر، علف خشک، عرق اسب و خاک محلات به هم می‌آمیخت. ژولیت برای آرون از پاریس می‌گفت و آرون برای ژولیت از دریای عرب. ژولیت می‌گفت: من یهودی به دنیا آمدم، مسلمان شدم، و حالا نمی‌دانم کدامم. آرون می‌گفت: من هم. ولی وقتی کنار تو هستم، هیچ‌کدامش مهم نیست.

اما عشق در مشیگان، دشمن زیاد داشت. مرد کلاه‌ناپلئونی می‌خواست ژولیت را به افسری فرانسوی بدهد تا پیوند قلعه سالار محتشم با پاریس محکم‌تر شود. انگلیسی‌های قلعه امیر مفخم هم آرون را به چشم جاسوسی می‌دیدند که می‌تواند میان چادرهای یهودی و فرانسوی‌ها رفت‌وآمد کند. یک شب، در چادر هفتم، ژولیت و آرون پیمان گذاشتند که فرار کنند؛ نه به پاریس، نه به هند، بلکه به همان روستایی که نامش گوشه بود

هنوز پیمان را تمام نکرده بودند که سایه‌ای بلند روی چادر افتاد. مردی با کلاه ناپلئونی، در تاریکی، عصایش را به زمین زد و گفت: دختر فرانسوی و پسر هندی….. عجب مشیگانی ساخته‌اید.

ادامه دارد

#محمدآل افته#

شهادت کوثر

چو خورشید دین، در افول آمدی

ز باغ رسول، در نزول آمدی

سه روز است پیغمبر از ما رفت

دل زهرا از غم، به غم رفت

ز باغ خدیجه، گلی مانده بود

که در دامن غم، پژمرده بود

علی، آن پناه دل خسته‌اش

حسن، آن گل باغ پیوسته‌اش

حسین و زینب، دو چشم ترش

اشک تر همی دیدن در چشم پدر

چو در بستر غم، فتاده به درد

ز محراب عبادت، خبر آورد

ز دیوار و در، آن ستم، برخاست

که بر پهلوی زهرا، نشانه خاست

ز محسن، آن جنین سوخته

که در آتش ظلم، سوخته

چو زهرا ز محراب، سر برنداشت

ز درد جگر، تاب و تب برنداشت

به شب، آن چراغ دلش، خاموش شد

جهان از غمش، ماتم‌پوش شد

علی، آن شکسته‌دل بی‌قرار

به بالین او، اشک می‌بارید

حسن، آن گل باغ پیغمبر

به روی مادر، می‌گریست

حسین، آن شهید دشت بلا

که می‌دید مادر، در آتش

چو زهرا، ز دنیا، سفر کرد و رفت

جهان را ز ظلمت، به در کرد و رفت

به خاک مدینه، چو پنهان شد

ز چشم جهانیان، پنهان شد

#بهنام-محترمی#

شب وصال

آن شب جان‌فرسا، در آغوش تو آسودم

از خویش رها گشتم و در عشق تو فرسودم

لب بر لب تو بوسه زدم، مست و نفس‌سوز

در شعلهٔ آغوش تو، چون شمع فرو بودم

دستت به تنم حلقه شد و فاصله گم شد

من محو تو، تو محو من، از خویش برون بودم

هر بوسه، شراری به دل خستهٔ من زد

در خلوت آن شب، همه تن شور و جنون بودم

با پیکر تو پیکر من آمیخت چنان گرم

گویی که در آن لحظه، نه من بودم و نه تو

سپیده سر زد، لیک هنوز از تب آن شب

در حسرت آغوش تو، بیدار و ملولم

#بهنام_محترمی#

از سوگ تا سرفرازی

(از سوگ تا سرفرازی)

چو آتش ز بیداد برخاستی

دو دیو از پی جنگ آراستی

یکی نام ترامپ بر خود نهاد

دگر نتانیاهو، بداندیش و شاد

به پندار خویش آمدند از کمین

که لرزان کنند این کهن سرزمین

ندانست آن دیو بدکیش و مست

که ایران نگردد ز توفان شکست

که این خاک، خاک دلیران بود

پناه دل رنج‌دیدگان بود

ز تاریخ این خاک، آوازه خاست

که فریاد مظلوم، در سینه‌اش جاست

چو نهم اسفند، شب تیره گشت

زمین از غم و خون، پر از خیره گشت

ز آفاق، آتش به تهران رسید

شراری به کاشانه جان دمید

سپهبد ز میدان به خون خفته بود

سر رهبر از تیغ کین خفته بود

ز هر خانه برخاست بانگ دریغ

ز هر دیده بارید خونابه تیغ

ولی ریشه‌ای را که در خاک ماند

نمی‌خشکد از تندباد زمان

اگر سرو افتد ز بیداد باد

ز خاکش برآید هزاران نژاد

چو هنگام تدبیر و پیمان رسید

خرد راه خود را به میدان کشید

بزرگان نشستند و رای آورد

ز دل‌های داغ‌دیده، پای آورد

دگر رهبری بر سر کار شد

دلیرانه آماده پیکار شد

به هرمز نظر کرد و فرمان نوشت

که بی‌پاسخی، راه دریا نگشت

چو تنگه به روی گذر بسته شد

جهان در تب بیم و اندیشه شد

ز هر سوی عالم صدایی بلند

برآمد ز مردم، ز پیر و جوان

که تا کی برافروزید آتش به خاک؟

که تا چند خون می‌چکد از هلاک؟

نه تنها در ایران، که در هر دیار

صدای اعتراض آمد از هر کنار

جهان دید فرجام بیداد را

که تاریخ نسپارد این یاد را

دو دیو اگر چند غوغا کنند

جهان را به خون و بلا وا کنند

نماند به گیتی ستم پایدار

نه تخت ستم ماند و نه تاج و بار

بماند ز ایران، نشان بلند

که از ریشه‌اش برنخیزد گزند

#بهنام_محترمی#

سروده ای در ستایش باران

ابرها آمدند و آسمان،
بی‌آنکه سخنی بگوید،
تمام دلتنگی خویش
را بر شانه‌های زمین گذاشت.

باران آغاز شد.....

نه با فریاد،
نه با خشم،
نه با شکوه رعد و برق؛
با نجابت قطره‌ای
که راه دریا را نمی‌دانست
اما از آسمان آمده بود.

نم‌نم ببار،
ای باران!
که زمین از فراموشی
ترک برداشته است؛
ریشه‌ها در تاریکی
هنوز به وعده‌ای
که بهار داده بود ایمان دارند.

ببار......
شاید زیر این همه غبار،
هنوز بذری باشد
که رؤیای جنگل شدن
را از یاد نبرده است.

من به قطره‌ها خیره مانده‌ام؛
هر قطره،
سفری‌ست از آسمان به خاک؛
سفری که در آن بلندی،
فروتنی می‌آموزد و افتادن،
آغاز روییدن می‌شود.

چه کسی گفته است
هر آن‌که از آسمان افتاد،
شکست خورد؟
بنگر به باران؛
تمام شکوهش
در فرود آمدن است.

و چه بسیار انسان‌ها
که اگر اندکی شبیه باران بودند،
جهان این‌همه تشنه نمی‌ماند.

باران!
تو می‌روی،
اما از عبورت عطر
خاک به جا می‌ماند؛
درختی جوانه می‌زند،
رودی به راه می‌افتد
و پنجره‌ای دوباره
رو به زندگی باز می‌شود.

اکنون فهمیده‌ام:

جاودانگی آن نیست که بمانی؛
جاودانگی آن است
که پس از رفتنت،
چیزی در جهان
به احترام آمدنت
سبز شود.

#بهنام_محترمی#

باران

شب آمد و باران به هوای تو سفر کرد
هر قطره مرا عاشق چشمان توتر کرد

آغوش زمین باز شد از شوق رسیدن
باران لب خشکیدهٔ صحرا را خبر کرد

گفتم به دل ابر، چرا این‌همه گریانی؟
گفتا که دلم یاد گل روی تو تر کرد

هر قطره که بر گونهٔ گل بوسه نشاندی
صد باغ ز شوق نفست جامه به بر کرد

باران به زمین گفت که دلتنگ تو هستم
دوری تو با جان من خسته چه‌ها کرد

من ابر شدم تا به هوای تو ببارم
عشق تو مرا از همه عالم به در کرد

ای کاش ببارد شب و باران و تو باشی
تا عشق، مرا با نفس خویش سحر کرد

#بهنام_محترمی#


تسلیم

زنجیر پی زنجیر، اگر قسمت ما شد

این سلسله از حکم ازل، بهر رضا شد

ما را چه مجال است که تدبیر برانیم

چون نقش وجود دل ما، دست خدا شد

در نقطهٔ قسمت، قلم از پیش نوشته‌ست

آن‌کس که رضا داد، ز تقدیر رها شد

هر بند که بر پای من افتاد ز تقدیر

دیدم که همان بند، کلید در ما شد

از خویش گذشتیم و به مقصود رسیدیم

آن دم که منی رفت، ره دوست هویدا شد

نه شکوه ز زنجیر و نه فریاد ز زندان

این بند، همان رشتهٔ پیوند خدا شد

ما نقطهٔ تسلیم و رضا در قلم دوست

او خواست که این قصه چنین بود و چنین شد

#بهنام_محترمی#

لن ترانی

به طور عشق زدم بانگ: (ترانی؟)
رسید از غیب، آوایی: (لَنْ تَرانی)
دلم گفتا که بی‌دیدار، چون تابم؟
ندا آمد: بجو در خویش، جانانی
مرا چشم سر از دیدار محروم است
ولی در سینه می‌جوشد چراغانی
اگر رخسار او را چشم نتوان دید
چه باک، ار جان شود آیینهٔ جانانی؟
ز خود بگذر، که در راه طلب، ای دل
حجاب دیدن او، خویش فانی‌ست
نه هر چشمی سزاوار تماشایش
نه هر گوشی شنید آن راز پنهانی
(ترانی) آرزوی چشم مشتاق است
(لَنْ تَرانی) جواب راز ربّانی
#بهنام_محترمی#

منم

ساده منم

افتاده منم

در کوچه‌های بی‌کسی

دل‌داده منم

از خویش گریزانم

از عشق، هراسانم

در آینه هم غریبه‌ام

ویرانهٔ پنهانم

آواره منم

بی‌چاره منم

در حسرت یک بوسه

صدپاره منم

خاموش منم

مغموم منم

در مملکت بی‌عشق

محکوم منم

شب‌زده منم

خاکستر شعله‌زده منم

آن‌کس که به شوق تو

از خویش رمیده منم

دل‌خسته منم

لب‌بسته منم

در سینهٔ خود

به عشق تو پیوسته منم

ای عشق، چه کردی که چنین بی‌سر و سامانم؟

نه زندهٔ دیروزم، نه مردهٔ این جانم

من سایهٔ عشقم

من گریهٔ عشقم

یک عمر اگر سوختم

سرمایهٔ عشقم

رانده منم

وامانده منم

از خویش بریده،

به تو مانده منم.......

#بهنام_محترمی#

بانوی آفتاب

تو ای تفسیر عشق، ای آیهٔ نوری

تو در آیینهٔ جان، جلوهٔ حضوری

تو را در عرش، نامی دیگر است از عشق

تو را در فرش، داغی بر دل صبوری

تو دختر آفتاب و همسر حیدر

تو مادر حماسه، وارث غروری

تو را در اشک شب، اسرار پنهان است

تو را در سینهٔ شب، شمع صبوری

جهان در پای نامت سر فرود آرد

که تو معنای عصمت، اوج شعوری

علی در چشمِ تو آیینهٔ حق دید

تو در چشم علی، دریای نوری

چه رازی داشت آن قلب شکسته

که شد از داغ تو، تاریخ، قبوری؟

مدینه بی‌تو سرد و آسمان گریان

پس از تو ماند بر دل‌ها چه دوری

اگر روزی مرا راهی به کویت شد

نخواهم جز نگاهی، از تو، حوری

#بهنام_محترمی#

بازار مکاره

سرم توی بازار مکاره‌ست

دلم دست یک مشت شیاده‌ست!

یکی تاج شاهی به سر می‌زند

یکی نان مردم به بر می‌زند!

یکی خانه اش تخت سلطانی است

یکی سفره‌اش چرب و طولانی است!

یکی داد می‌زند: آزادی است!

کلیدش توی جیب زندانی است!

یکی وعده باران به صحرا دهد

خودش آب را قطره‌قطره خورد!

یکی با ترازوی وارونه‌اش

جهان را کشد توی کیسه‌اش!

یکی دزد شب، جامهٔ زهد پوش

یکی روز روشن، به جیبش خموش!

یکی نان ندارد، یکی نان‌فروش

یکی عقلش افتاده دنبال موش!

یکی گفت: دنیا به کام شماست!

گفتم: پس این ناله از کام ماست؟

یکی گفت: این دوره، دورهٔ ماست!

گفتم: پس سهم ما کو؟گفت: هواست!

سرم توی بازار مکاره‌ست

دلم از تماشای این کاره، پاره‌ست!

بزن طبل و دهل، که غوغا به‌پاست

یکی می‌برد نان یکی محو دعاست

#بهنام_محترمی#

ساقی

بیا ساقی، دلم خون شد، کجایی؟

بده جامی، که جانم شد فدایی

نه از فردوس می‌خواهم نشانی

نه از دوزخ دلم دارد هراسی

تو را خواهم، تو را ای جان جانان

که بی‌تو گم شدم در خاک ویران

به درگاهت نشستم، سر شکسته

دلم از بار این دنیا گسسته

خطا کردم، ولی نومید نیستم

به جز عشق تو، هیچ امید نیستم

اگر دورم، اگر آلوده‌دامان

مرا از در مران، ای جان جانان

بیا ساقی، که شب پایان ندارد

دل بی‌تو دمی آرام ندارد

نه جامی خواهم و نه نام و ننگی

فقط یک لحظه از عشقت، درنگی

اگر روزی مرا پذیرفتی آخر

نخواهم هیچ جز دیدار دیگر

#بهنام_محترمی#

مرثیه ایران

سیزدهم آدار[روز نسل کشی ایرانیان توسط یهودیان که طبق تقویم در اسفندماه میباشد]

مرثیهٔ ایران

ز تاریخ بشنو حکایت، شگرف

ز خون نهان، ز اندوه ژرف

ز عهد خشایار، شاه بزرگ

ز آن قصهٔ تلخ و آن روز سترگ

چنین آمده در کتاب استر

ز کشتار و خون، ز اندوه و شرر

به روز سیزدهم از ماه آدار

ز هفتاد و پنج‌هزار آمده شمار

چنین گفت آن دفتر از روزگار

ز پیکار یهود و خون و شرار

در آن قصه، از کینه بسیار گفت

ز شمشیر و پیکار و خونبار گفت

می‌دانیم چنان بوده است

که این قصه را سندی فزون بوده است[پوریم]

دگر بار، اسفند از راه رسید

زمستان به خون دل ما دمید

ز ایران برآمد هزاران خروش

ز داغی که بنشست بر جان و هوش

ده‌هزار جان، گر درست است شمار

چه بر جای ماند ز این روزگار؟

کجا دفتر مشق و لبخند ناب؟

کجا دست مادر، کجا آفتاب؟

کجا خندهٔ کودک غرق نور؟

کجا خواب شیرین و رؤیای دور؟

بگو، ای قلم، نام قاتل نگار

مکن خون بی‌گناهان ز یاد روزگار

اگر دیو سیه، جامهٔ کین به تن

به خون می‌نویسد که پیروز من

بدان، داد روزی برآرد خروش

نماند ستم تا ابد در خموش

نه دین، عذر خون است و نه نژاد

نه بیداد ماند به گیتی، نه باد

هر آن‌کس که بر جان کودک بتاخت

به تاریخ، نام سیه‌روی ساخت

چه فرمانروا، چه کودک، چه پیر

همه ریشه دارند در خاک شیر

اگر خون بریزد ز پیکر وطن

همه داغ‌دارند، مرد و زن

نه خون را فراموش، نه کین را شعار

که داد است بنیاد این روزگار

بماند ز ایران چنین یادگار

که خون ستم‌دیده نگردد غبار

و تاریخ، خون را نخواهد شست

#بهنام_محترمی#

در تقویم یهودی، ۱۱ آدار سال ۵۷۸۶ برابر با شنبه، ۹ اسفند ۱۴۰۴ خورشیدی (۲۸ فوریهٔ ۲۰۲۶ میلادی) است.

این روز در تقویم یهودی با مناسبت مذهبی «شبات زَخور» (Shabbat Zachor) هم‌زمان بود؛ شباتی ویژه که پیش از عید پوریم برگزار می‌شود.

شبات در آیین یهود، روز مقدس هفتگی است که از غروب جمعه آغاز می‌شود و تا غروب شنبه ادامه دارد. «شبات زَخور» به معنای «شباتِ به یاد آور» است و در آن، بخشی از تورات دربارهٔ عَمالیق خوانده می‌شود. این مناسبت هر سال پیش از پوریم برگزار می‌شود و جایگاهی در حافظهٔ تاریخی و مذهبی یهودیان دارد.

گل مریم[شب بو]

گلی داشتم

گلی داشتم

از تبار شب‌بو

با عطر مریم

و اندوه بنفشه

چنان که وقتی می‌خندید

بهار

از خواب شاخه‌ها برمی‌خاست.

شبی تا سحر

در پناه شانه‌های هم نشستیم

ماه، چراغ خلوت ما بود

و ستاره‌ها

دانه‌دانه

بر پیراهن شب می‌مردند.

سر بر زانویش نهادم

انگار تمام راه‌های جهان

به آغوش او ختم می‌شد.

دستش میان موهایم می‌گشت

و من

در آن نوازش آرام

از یاد می‌بردم

که آدمی

روزی از بهشت خویش

تبعید خواهد شد.

چه می‌دانستم

آخرین شب باهم‌بودن

این‌قدر شبیه ابدیت است؟

سپیده سر زد

لب‌های شب

از بوسه‌های ماه تهی شدند

و صبح

بی‌آنکه بداند

بر ویرانهٔ فردای من قدم گذاشت.

روزگار گذشت

و من گلم را ندیدم

نه در عبور باران

نه در خواب پنجره‌ها

نه در عطر پیراهنی

که باد از کوچه می‌آورد

از آن شب

هر سحر

چیزی از من کم شد

گویی خورشید

هر روز از مشرق برمی‌آمد

تا نبودن او را

روشن‌تر کند.

اکنون

اگر شبی گلی ببینم

دلم به زانو درمی‌آید

اگر نسیمی بوی گل مریم بیاورد

چشمم به راه می‌ماند

و اگر ماه

بر شانهٔ شب سر بگذارد

من دوباره

سر بر زانوی خاطره می‌گذارم

گلی داشتم......

و عشق

چه نام کوچکی‌ست

برای آن همه بهشت

که در وجودش پنهان بود

من او را گم نکردم

من پس از او

در جهان گم شدم

و هنوز

در عمیق‌ترین خواب شب

کسی موهایم را نوازش می‌کند

سر بر زانویش می‌گذارم

چشم می‌بندم

و پیش از آنکه سپیده برسد

از خواب می‌پرم.......

آه، ای صبح!

تو را به جان تمام عاشقان

این بار

دیرتر طلوع کن

بگذار من

یک شب دیگر

در آغوش گل گم‌شده‌ام

بمانم.

#بهنام_محترمی_گل_مریم#

پری

پری از آسمان نیفتاد

عاشق شد

و آسمان

از شانه‌هایش فرو ریخت.

عشق

آن زخم روشن بود

که خدا بر روحش گذاشت

تا راه خویش را

در تاریکی خاک بیابد.

پری رفت

اما شب، از آن پس

هر ستاره را

به یاد چشم‌های او روشن کرد.

و زمین نفهمید

آن‌که در خاک خفت

پری نبود

آسمان بود

که دل به خاک سپرده بود.

#بهنام_محترمی#

روح سرگردان

من نیستم، یا او؟

چنان در من ریشه دوانده‌ست وجودش،

که گویی من،

تناسخ روح اویم

در پیکری بیگانه.

دیگر به خویش بازنمی‌گردم؛

هر راه که می‌روم،

به او ختم می‌شود.

در خواب،

او مرا به نام خویش می‌خواند؛

در بیداری،

من با صدای او سخن می‌گویم.

چه کرده‌ست با من این عشق،

که حتی غیبتش

از حضور دیگران واقعی‌تر است؟

من از کجا آغاز می‌شوم

و او در کجای من پایان می‌گیرد؟

مرز میان ما

چنان در مه اشتیاق محو شده‌ست

که اگر دست بر سینه‌ام بگذارم،

نمی‌دانم

این قلب من است

که برای او می‌تپد،

یا قلب اوست

که در من به تپش افتاده است.

شاید من،

روح سرگردان او باشم

که روزگار،

مرا به تبعید این تن فرستاده است؛

شاید او،

خاطره‌ای از من است

که پیش از تولدم

در جهانی دیگر جا مانده است.

هرچه هست،

دیگر از خدا

بازگشت خویش را نمی‌خواهم؛

اگر قرار است گم بمانم،

مرا در او گم کن؛

من از آن خویشتنی که بی‌او بود،

دیگر هیچ به یاد ندارم.

#بهنام_محترمی#

صدا

صدایی بود

که از ترس

به فریاد نرسید

در گلوی خودش شکست

و به ناله‌ای بدل شد

که هیچ‌کس نشنید

صدای زخمی انسانی

که سال‌ها

پشت دیوارهای سکوت

زندگی کرده بود

نه آن‌قدر زنده

که فریاد بزند

نه آن‌قدر مرده

که دردش تمام شود

می‌نالید

و هر ناله‌اش

تکه‌ای از جانش بود

مثل پرنده‌ای

که بال‌هایش را بسته‌اند

و هنوز

خواب آسمان می‌بیند

چه دردناک است

وقتی آدم

حتی برای گریه کردن

باید از کسی اجازه بگیرد

وقتی ترس

پیش از آن‌که گلویت را ببندد

صدایت را از تو گرفته باشد

او فریاد نزد

نه از آن رو که دردی نداشت

دردش

از توان فریاد بیشتر بود

فقط نالید.......

آهسته

چنان آهسته

که انگار می‌ترسید

دیوارها هم بشنوند

و باز

کسی بیاید

و آخرین پناهش را

از او بگیرد

و من هنوز

به آن صدای زخمی فکر می‌کنم

صدایی که فریاد نشد

اما

تمام شب

در گوش جهان

گریه کرد.

#بهنام_محترمی#

اشک تمساح

اشک تمساح

اشک می‌ریزند بر ویرانه‌ها

اما در جیب شب

لعل تازه‌ای برای یال اسب پنهان کرده‌اند

ما ایستاده‌ایم

و می‌بینیم

کودک ایران

زیر سم سیاست‌های قدرت

چگونه میان خاک و خون

نام خویش را صدا می‌زند.

اسب‌ها می‌تازند

یکی با پرچم آمریکا

یکی با تاریکی انگلستان

یکی با جامه‌ی فرانسه

و دیگری با زینی که

سال‌هاست بر پشت خاورمیانه بسته‌اند.

هر بار

که سم‌ها بر زمین فرود می‌آید

دستی از آن سوی جهان

لعل دیگری بر رکاب می‌بندد

تا بر پیکر نیمه‌جان انسان

باز هم یورتمه بروند.

و عجیب‌تر از همه

همان دست‌ها

بعد از هر تاخت‌وتاز

کاسه‌ای اشک پیش می‌آورند

اشک می‌ریزند

برای جنازه‌هایی

که خود

به اسب‌ها آموخته‌اند

چگونه از رویشان بگذرند.

اما تاریخ

اشک تمساح را نمی‌نوشد

تاریخ

رد سم را

بر تن زمین نگه می‌دارد.

#بهنام_محترمی#

خسته ام

ای جهان

من از تو خسته نیستم

از خودی خسته‌ام

که در آینهٔ تو

هزار چهره پیدا کرد

و هیچ‌کدام [من] نبود.

از رفتن خسته‌ام

از رسیدن خسته‌ام

از آن‌که هرچه دویدم

به خویش رسیدم

و هرچه از خویش گریختم

باز در آغوش خویش افتادم.

اکنون

نه راه می‌خواهم

نه مقصد

نه پرسش

نه پاسخ

مرا از من بگیر.

بگذار چون برگ

در باد تو بیفتم

چون قطره

در دریای تو گم شوم

چون نی

خالی از خویش بمانم

تا اگر نغمه‌ای هست

تو در من بنوازی

ای جهان

من بسیار خسته‌ام

نه از زندگی

که از این (من)

که میان من و تو ایستاده است.

اگر در حقیقتی هست

دیگر مرا به آن نخوان

مرا ببر

من دیگر

توان رسیدن ندارم

این بار

نوبت توست

که مرا بیابی

#بهنام_محترمی#

شب

شب بود

و ماه، آهسته

بر شانه‌های تو می‌لغزید

من و تو

کنار هم

چنان نزدیک

که فاصله

از شرم میانمان

راه گریختن نداشت.

چشم در چشم تو دوختم

و شب

یکباره

پر از شراره شد

گویی ستاره‌ها

از آسمان فرو ریختند

تا آتش نگاهت

در تاریکی تنها نماند.

تو نفس کشیدی

و من

تمام شب را

در عطر نفس‌هایت

زندگی کردم

دستم که به دستت رسید

ماه

پشت ابر پنهان شد

مبادا شاهد این راز شود.

چه شبی بود......

نه صبحی می‌خواستیم

نه طلوعی

که عشق

در تاریکی

روشن‌تر از خورشید است.

من و تو بودیم

و جهانی

که بیرون از آغوشمان

دیگر وجود نداشت

و لب‌های شب

آهسته می‌گفتند

بمان.....

که بعضی شب‌ها

برای یک عمر

دوست‌داشتن

کافی‌اند.

#بهنام_محترمی#

پرواز

من سال‌ها

با آسمانی بی‌پر

در خودم زندگی کردم

نه سقوط می‌کردم،

نه راه پرواز می‌دانستم.

تا تو آمدی

و چیزی در من

از جنس پرنده‌ای زخمی

بال زد.

نپرسیدی

چند بار شکسته‌ام

کجا از آدم‌ها

زخم برداشته‌ام

فقط دستت را

روی سکوت من گذاشتی

و سکوت

برای نخستین‌بار

معنای آرامش گرفت.

شاید خدا

عشق را برای همین آفرید

تا آدمی

در آغوش دیگری

دوباره خودش را پیدا کند

نه آن‌گونه که دنیا

از او ساخته

بلکه آن‌گونه که

پیش از تمام زخم‌ها

بوده است.

تو را نمی‌خواهم

برای فراموش کردن جهان

می‌خواهم

کنار تو

آن‌قدر خودم باشم

که دیگر

از جهان نترسم.

#بهنام_محترمی#

فرهنگ ترامپستان

فرهنگ ترامپستان

یکی مرد نام‌جو، گرفتار خویش

همه روز در فکر نام خویش

زِ هر جا که نامی به گوشش رسید

دلش گفت: باید به نامم کنید !

ترامپ از خود خویش راضی نبود

جهان پیش چشمش کم و ناچیز ببود

یکی روز گفت: این تنگه از من !

یکی روز گفت: آن جزیره از من!

به هر سو که دیدی، نشانی نهاد

ز نام خودش بر جهان یاد داد

چنان شد که خورشید را گفت:

مرا نام بگذار بر روی خویش

گفتم: ای اسکول! آخر این چه هوس؟

مگر نام عالم کم استت، نفس؟

گفتا: اگر نام دنیا شود

ترامپستان من، آرزوها شود !

گفتم: تو نام جهان را ببر

ولی نام ایران نماند ز سر

که ایران نه ملکی‌ست در دفترت

که پاکش کنی با قلم، از سرت

هر آن نام بیگانه بر خاک ماند

ولی نام ایران جاوید ماند.

#بهنام_محترمی#

عمر

شبی عمرم به پایان می‌رسد

دل من نیز به سامان می‌رسد

هرچه گفتم در سکوت این جهان

روزی آخر به پایان می‌رسد

عشق اگر در سینه پنهان مانده است

با نفس‌های آخرین جان می‌رسد

ما مسافران این شب بوده‌ایم

صبح، بی‌ما نیز آسان می‌رسد

کاش پیش از رفتنم ای روزگار

دست یاری بر دل ویران رسد

#بهنام_محترمی#

نیستان

چو آتش در نیستان شعله‌ور شد

دل هر نی ز داغی شعله‌ور شد

شرر افتاد و نی‌ها سوختند آه

تمام نیستان غرق شرر شد

یکی نی شمع گور خویشتن شد

یکی در شعله خاکستر به سر شد

یکی گفتا من از خویشم گذشتم

یکی گفتا دلم خونین‌جگر شد

ز هر نی ناله‌ای برخاست در باد

که آواز جدایی در سحر شد

نه نی ماند و نه نایی در نیستان

فقط خاکستر عشق تو به جا شد

من آن نی‌ام که در آتش نشستم

که جانم سوخت و عشقت معتبر شد

مرا آتش بزن ای عشق شیرین

که سوختن در رهت عین هنر شد

اگر روزی گذشتی بر مزارم

مبین خاکم که آنجا یک قمر شد

ببین شمعی میان خاک می‌سوزد

که از اشک دل من شعله‌ور شد

هر آن نی کز غم عشقت بسوزد

چراغ خلوت اهل نظر شد

نیستان گرچه از آتش فنا گشت

ز خاکستر هزاران عشق سر زد

و من در آخرین دم زیر لب گفتم

تمام هستی‌ام از عشق تو شد

#بهنام_محترمی#

خر مدرک دار

خر مدرک‌دار

خر از طویله چو آید به شهر

بپوشد قبای بزرگی به مهر

اگر دانشش نام و عنوان دهد

به او مدرک علم و دیوان دهد

چو بر مسند جاه بنشانَدش

ز هر سو بزرگان بخواندش

ولی گر خرد در سرش جا نشد

ز دانش نصیبش به جز نام نشد

نه مدرک کند آدمی را خرد

نه منصب ز نادان، دانا کند

اگر جامهٔ فضل بر تن کند

ز نادانی خویش دم می‌زند

کسی آدم است و سزاوار نام

که آزاد گردد ز خوی حرام

اگر از خری خویشتن وا کند

خودش را ز بند هوس‌ها کند

خر عیسی اگر ره به مکه برد

چو بازآید، آخر همان خر بود!

#بهنام_محترمی_بیت آخر حضرت سعدی#

اژدهای غرور

چنین گفت آن اژدهای غرور

که غنیمت بود بهرهٔ زور

بدو گفتم ای بی‌خرد خودپسند

سخن را مکن با ستم هم‌کمند

تو از تیغ بنیاد شاهی کنی

ز بیداد آیین راهی کنی

نیاکان ما داد را پرورند

نه گنج از ره کشتن آورند

ز کوروش فروغ جهان مانده است

ز دادش نشان جاودان مانده است

ز رستم دل شیر و بازوی مرد

نه دستی که آلوده گردد به درد

ز کاوه درفش سرافرازی است

نه آیین غارت نه چنگ‌آوری است

تو را گر سده چار تاریخ هست

مرا چرخ گواه هزاران نشست

زمین من از بامداد نخست

به فرهنگ و فرزانگی کرده رُست

نه با باد آید نه با باد رود

چراغی که ایران برافروخت سود

اگر تاج بر زور بر سر نهی

سرانجام در خاک بی‌فررهی

بماند ز مردان فقط نام نیک

نه شمشیر خونریز و کردار تیره

#بهنام_محترمی#

خال

خال چانه‌ات نشان مُهر خداست

یک نقطه ولی تمام شور و نواست

هر کس که به آن سیاهی افتاد اسیر

دانست که عشق از همین‌جا ابتداست

#بهنام_محترمی#