دو نخل سه سایه
دو نخل، سه سایه
در یزد، در آخرین سالهای قاجار، دو نخل بود که هیچکدام از دیگری خبر نداشت. یکی در میدان امیرچخماق، سیاهپوش و سنگین، که هر عاشورا مردهای محله محمدآباد آن را بر دوش میگرفتند و دور میدان میگرداندند. دیگری در روستای گوشه خمین، که دارو دسته قلعه زیرش میایستادند.
راوی این قصه، پسرکی یهودی به نام مسیحا بود که در محله یهودیان یزد به دنیا آمده بود. پدرش پارچهفروش بود و مادرش از آن زنهایی که شبها برای بچهها قصه میگفتند. مسیحا تا دوازدهسالگی فکر میکرد آن دو نخل، دو برادرند: یکی در یزد، یکی درگوشه خمین؛ و هر دو از نسل یک شاه هندی.
اما یک روز، مردی از اصفهان به محله آمد. کلاه شاپو داشت و سبیل بلند و کیف چرمی. میگفتند فرستادهٔ آلیانس است؛ همان انجمنی که در پاریس تشکیل شده بود تا برای یهودیان مدرسه بسازد. اسمش موسیو کهنکو بود و همسرش معلم زبان فرانسه. مسیحا اولش فکر کرد این مرد همان فرانسوی است که مردم میگویند روستاهای غیرمسلمان را تحت سرپرستی گرفته. اما موسیو کهنکو فقط تختهسیاه آورد، گچ آورد، کتاب آورد و گفت: بچهها باید بخوانند، حساب کنند، بنویسند و بدانند که فقط یک محله نیستند
مسیحا به مدرسه رفت. آنجا اولین بار شنید که شاه خلیلالله و پسرش حسنعلیشاه که مردم او را آقاخان محلاتی میگفتند، رهبران اسماعیلی بودند. شاه خلیلالله دوم را فتحعلیشاه قاجار به حکومت یزد فرستاد، اما در نزاعی میان پیروانش و شیعیان کشته شد. پس از او، شاه قاجار برای جبران، حکومت قم و محلات را به پسرش حسنعلیشاه سپرد و دختر خود را به عقد او درآورد. آقاخان محلاتی بعدها به هند گریخت و در بمبئی، رهبری گروهی از مسلمانان هندیالاصل به نام خواجه را به دست گرفت. خواجهها با آقاخان در تماس بودند و او را نخستین امام خود میدانستند.
مسیحا یک شب از مادرش پرسید: پس آن دو نخل چه؟
مادرش لبخند زد و گفت: نخل اول را مردم یزد سالهاست میگردانند. نخل دوم را دارودسته سالار در گوشه خمین در اواخر قاجاریه ساختند؛ حدود صد و بیست سال پیش. این دو نخل هیچ نسبتی با هم ندارند، اما هر دو یک چیز را میفهمند: ریشه باید در خاک باشد، هرچند باد از هر طرف بوزد.
سالها بعد، مسیحا معلم شد. در همان مدرسهٔ آلیانس یزد درس داد. یک بار به خمین رفت و نخل دوم را دید. پیرمردی آنجا نشسته بود و گفت: این نخل را جد ما در اواخر قاجار ساخت. ما اسماعیلی نیستیم، اما شنیدهایم که در بمبئی، مردی به نام آقاخان رهبر اسماعیلیان است و پیروانی از خوجهها دارد.
مسیحا زیر لب گفت: پس شایعه درست بود؟
پیرمرد خندید: شایعه هیچوقت درست نیست. فقط گاهی شبیه حقیقت میشود. حقیقت این است که ما یک نخل داریم، یزدیها یک نخل دیگر. آقاخان در هند پیروانی دارد، یهودیها در یزد مدرسهٔ فرانسوی دارند. اینها به هم مربوط نیستند، اما همه در یک سرزمین زندگی میکنند. دلیل نمیشود که یکی باشیم. دلیل میشود که همدیگر را ببینیم.
مسیحا برگشت به یزد. کنار نخل امیرچخماق ایستاد. باد آمد. برگهای نخل تکان خورد. مسیحا یاد حرف مادرش افتاد: ریشه باید در خاک باشد.
از آن روز به بعد، هر وقت کسی در کوچه میگفت آن دو نخل را فرزندان شاه خلیلالله هندی کاشتند و فرانسویها صد و بیست سال تاریخ ما را ساختند مسیحا فقط لبخند میزد و میگفت: داستان خوبی است. اما بگذار من داستان درستش را برایت بگویم: دو نخل داریم، دو شهر، و چند سایه که هر کدام از یک جای دور آمدهاند.
دو نخل، سه سایه (بخش دوم: قلعهٔ کلاهناپلئونی)
مسیحا حالا بزرگتر شده بود. معلم شده بود و در همان مدرسهٔ آلیانس یزد درس میداد. اما حرفهای پیرمرد خمینی در گوشش مانده بود: حقیقت این است که ما یک نخل داریم، یزدیها یک نخل دیگر..... اینها به هم مربوط نیستند، اما همه در یک سرزمین زندگی میکنند.
یک تابستان، مسیحا تصمیم گرفت به خمین برود. میخواست آن نخل دوم را از نزدیک ببیند و شاید سر از راز آن قلعهای دربیاورد که در کوچهبازارها دربارهاش زمزمه میشد.
وقتی به خمین رسید، مردم از قلعهٔ سالار محتشم حرف میزدند. میگفتند در روستای گوشه، قلعهای ساخته شده که سقفش مثل کلاه ناپلئون است؛ بلند و ایستاده در برابر بادهای تاریخ. میگفتند معمارش فرانسوی بوده و میگفتند مردی به نام میرزا علیخان کمرهای، از صاحبمنصبان لشکری قاجار، به دلیل خدماتش به فرانسه لقب سالار محتشم گرفته و این قلعه را ساخته است.
مسیحا به روستای گوشه رفت. قلعه را دید: عمارتی دوطبقه با ایوانهای ستوندار، ترکیبی از معماری ایرانی و اروپایی. پیرمردی کنار قلعه نشسته بود. مسیحا سلام کرد و پرسید: این قلعه را چه کسی ساخته؟
پیرمرد گفت: «میرزا علیخان سالار محتشم. اواخر قاجار. میگویند معمارش فرانسوی بود و طرح سقف را از کلاه ناپلئون گرفته بود. بعضیها میگویند اینجا پناهگاه مردم بود هنگام هجوم دزدان و اشرار. بعضیها هم میگویند پای فرانسویها و انگلیسیها در میان بود و میخواستند از این منطقه سرپرستی کنند.
مسیحا پرسید: کداماش درست است؟
پیرمرد خندید: هر دو کمی. آن روزها دولت مرکزی ضعیف بود. راهها ناامن. اقلیتها — مسیحی، یهودی، آشوری، ارمنی — در گوشهگوشهٔ ایران زیر حمایت فرانسه و انگلستان بودند. بعضیها میگفتند این قلعه نشانهٔ پناه و امنیت است. بعضیها میگفتند نشانهٔ نفوذ بیگانه. حقیقتش این است که قلعه یک سنگبنا بود با چند روایت روی سقفش.
مسیحا به سقف قلعه نگاه کرد. کلاه ناپلئونی، بلند و ایستاده. یاد نخل امیرچخماق افتاد: چوبی، سیاهپوش، ایستاده در باد. و یاد نخل خمین: اواخر قاجار، صد و بیست سال قدمت.
پس این هم یک سایهٔ دیگر است،با خودش گفت. نخل یزد، نخل خمین، و قلعهٔ گوشه. هیچکدام یکی نیستند، اما همه در یک سرزمین ایستادهاند. یکی با چوب، یکی با سنگ، یکی با کلاهی که از فرنگ آمده.
پیرمرد گفت: تو از کجایی؟
مسیحا گفت: از یزد. یهودیام. در مدرسهٔ آلیانس درس خواندهام.
پیرمرد سرش را تکان داد: آن مدرسه را فرانسویها ساختند، نه؟
مسیحا گفت: بله. اما من فقط حساب و کتاب و زبان یاد گرفتم. نه سرپرستی، نه قلعه.
پیرمرد خندید: خوب است. آدم باید بداند کدام سایه مال اوست و کدام سایه فقط روی دیوار افتاده.
مسیحا برگشت به یزد. کنار نخل امیرچخماق ایستاد. باد آمد. نخل تکان خورد. مسیحا زیر لب گفت: دو نخل، یک قلعه، سه سایه. هیچکدام یکی نیستند، اما همه زیر یک آسمان ایستادهاند.
(بخش سوم:) هفت چادر و یک عشق
در مشیجان، هر هفت چادر یهودی یک مشیگان بود؛ هفت چادر که گرد یک چاه کندهشده در خاک خشک حلقه میزدند و هر چاه، یک پرچم کوچک داشت. بعضی پرچمها کهنه بود و بعضی تازهدوخته. در قلعه امیر مفخم، انگلیسیها نشسته بودند و در قلعه سالار محتشم، فرانسویها. مردی که کلاه ناپلئونی بر سر داشت و حالا سرپرست روستاهای یهودینشین خمین و واراک بود، از بالای برج قلعه، مشیگانها را مثل مهرههای شطرنج میشمرد.
دختر فرانسوی، ژولیت، در دفترهای قلعه سالار محتشم کار میکرد. خانوادهاش یهودیتبار بودند و تازه مسلمان شده بودند؛ اما هنوز در خانه، فتیر شب جمعه را مثل قدیم میپختند و نامهای کهنه را زیر لب میخواندند. ژولیت اسم تازهاش را دوست داشت، ولی گاهی در آینه به خودش میگفت: من هم ژولیتام، هم نه.
پسر هندی، آرون، از خانوادهای یهودی از هند بود که با کاروان انگلیسیها به مشیگان رسیده بود. او هم تازه مسلمان شده بود و نام یوسف را برای خودش انتخاب کرده بود، ولی هنوز بوی ادویههای هندی و آواز کنیسههای بمبئی را در خاطرش داشت. آرون در قلعه امیر مفخم اسبها را تیمار میکرد و نامههای انگلیسی را از این چادر به آن چادر میبرد.
اولین بار، کنار چاه مشیگان سوم دیدار کردند. ژولیت آمده بود آب بیاورد و آرون آمده بود اسبی را آب بدهد. هوا خاکآلود بود. ژولیت گفت: تو همان پسر هندیای هستی که انگلیسیها اسمش را بلد نیستند. آرون خندید: و تو همان دختر فرانسویای هستی که فرانسویها فکر میکنند همهچیز را بلد است. هر دو خندیدند. بعد سکوت شد. ژولیت پرسید: تو هم تازه مسلمان شدهای؟ آرون سر تکان داد: همه میگویند تازه. انگار ایمان تاریخ انقضا دارد.
عشقشان نه در قصر شروع شد، نه در کلیسا و نه در کنیسه. در میان هفت چادر شروع شد؛ جایی که بوی فتیر، علف خشک، عرق اسب و خاک محلات به هم میآمیخت. ژولیت برای آرون از پاریس میگفت و آرون برای ژولیت از دریای عرب. ژولیت میگفت: من یهودی به دنیا آمدم، مسلمان شدم، و حالا نمیدانم کدامم. آرون میگفت: من هم. ولی وقتی کنار تو هستم، هیچکدامش مهم نیست.
اما عشق در مشیگان، دشمن زیاد داشت. مرد کلاهناپلئونی میخواست ژولیت را به افسری فرانسوی بدهد تا پیوند قلعه سالار محتشم با پاریس محکمتر شود. انگلیسیهای قلعه امیر مفخم هم آرون را به چشم جاسوسی میدیدند که میتواند میان چادرهای یهودی و فرانسویها رفتوآمد کند. یک شب، در چادر هفتم، ژولیت و آرون پیمان گذاشتند که فرار کنند؛ نه به پاریس، نه به هند، بلکه به همان روستایی که نامش گوشه بود
هنوز پیمان را تمام نکرده بودند که سایهای بلند روی چادر افتاد. مردی با کلاه ناپلئونی، در تاریکی، عصایش را به زمین زد و گفت: دختر فرانسوی و پسر هندی….. عجب مشیگانی ساختهاید.
ادامه دارد
#محمدآل افته#